Edebiyat tarihimizde mazlumun yanında ve onun dostu olan M. Akif, bu dünyada yalnız yaşadı ve yalnız öldü. Çevresinde üç beş kişi kalmış “Rejim muhalifi” damgasını yemiş eski bir şair olarak “İstiklal Marşı” şairi için hazırlanmış dramatik bir sondu bu.

Dirilerden çok ölülerin mücadele verdiğini söyleyebiliriz. Süleyman Nazif, Akif’in Çanakkale Şehitleri şiirini okuyunca:

“Allah’ın şehitleri olduğu gibi, şairleri de var.” demiştir.

O’nun sağlığında ölüme mahkum edilmiş gibi geçen yılları olmuştur. Öldükten sonra ise, daha çok tesirli olduğu, bir nevi ikinci hayat yaşamaya devam ettiği söylenebilir.

Bu inanmış insanın, şiiri, tebliğ ve telkin vasıtası olarak görmesi neticesinde kitabı olan Safahat’ında inandıklarını haykırmıştır:

“Hayal ile yoktur benim alışverişim,
İnan ki her ne demişsem görüp de söylemişim.”

Şiir, O’nun elinde yüksek ifade imkanlarına kavuştu. Büyük fikir taşıyıcı manzumeler, burada feryat, figan ve isyanlar şiirleşir. Şiirlerinde devrinin sokağını, kahvesini, mektebini, evini, camiini ve her meşrepten insanı buluruz.

Akif, son Safahat’ında yer alan “Gece, Hicran, Secde” şiirlerinde bambaşka bir yüzünü ortaya çıkarır. Bütün hayatı boyunca şairliğini, sanatkar yönünü bir tarafa koymuştur. Bu şiirlerinde gerçek şiir hareketleriyle karşımıza çıkar.
Şiirden kaçan Akif, memleketinden kendini sürgün etmek zorunda kaldıktan sonra bunun aksine şiire yakalanmaktan da kurtulamadı.

O, inanmış bir insandı. Bu sıfatı önce gelmek kaydıyla şairdi, düşünürdü. Şiiri, tebliğ, telkin, düşünce için toplumu iyiye götürmek için bir araç saymıştı. Kendi yüksek şiir kudretinin ihtirasını, toplum dertlerinin önünde tutsaydı şüphesiz şiirde, şairlikte daha büyük başarılar kazanırdı. Fakat halkın en dertli günlerinde O ızdırap içinde yaşamayı tercih etti. Onun şiir külliyatını bir fikir kitabı olarak okumak, üzerinde düşünmek, incelemeler yapmak mümkündür. Akif’in kaleminden çıkan vezinli, kafiyeli fikirler yaşadığı dönemde bazılarının hoşuna gitseydi, göklere çıkarılırdı. Fikir ve iman cephesi hoşa gitmediğinden hem şairliği, hem de şahsiyeti saldırılara maruz kaldı. Malum ideoloji, Akif’i hazmedemediği için gündem dışında tutmak istedi.

Onun şahsiyetine, inancına karşı çıkan birçok şöhret ölümünden sonra unutulup gitmelerine rağmen M. Akif’in şiirleri ezbere okunmakta, düşünceleri gençlere ışık olmaktadır. Böylece fikir ve şiirleri etkisiz kılınamamıştır.

Milli Mücadele ya da Kurtuluş Savaşı konusunda alışılmış resmî görüşün dışında bir çerçeveye oturtulduğu dikkati çekecektir. Milli Mücadelenin gerçek konumunun bilinmesi, M. Akif’in şahsi tutumunun doğru olarak değerlendirilmesine de imkan sağlayacaktır.

Resmi sessizliğe ve hatta olumsuz tutuma rağmen halkın ve gençliğin geniş ilgisiyle kucaklanan M. Akif kimdi ve bu sevgi selinin çoğalmasına sebep neydi?

1923 sonrasında Türkiye’de deniz tükenmişti. Ülkenin “İstiklal Marşı”nı yazan bir şairin ne yazsa, ne söylese suç olduğu bir takvimde, başlık klişesini oradan oraya taşıyıp yayımladığı Sebilürreşad’ın yayımına Takrir-i Sükun Kanunu ile süresiz son verilmişti. Böyle bir şahsiyet için ülke yaşanılır olmaktan çıkmıştı. Şair ve düşünür kimliği ile ülkenin insanlarına hizmet etmesi artık mümkün değildi.

Şu iddia belki aşırı bulanabilir: Akif, o yıllarda Türkiye’de kalsa ve hiç bir şey yapmayıp köşesinde otursaydı hayatı belki garanti edilemezdi. “Zulmü alkışlayamam, zalimi asla sevemem. Gelenin keyfi için geçmişe kalkıp sövemem.” diyen, hak namına haksızlığa ölse tapamayan, düşündüğünü ve inandığını da yapamayan için bu yol tamamen kapanmıştı.

M. Akif, Mısır’a gitmekle belki de İstiklal Marşı şairinin, İstiklal Mahkemesi’ne çıkmasını önlemiş oldu.

“Sessiz yaşadım, kim beni nerden bilecektir…” diyen Akif, 27 Aralık 1936 günü Hakk’a yürüdü. Tabutu tek atlı bir arabayla Beyazıt Camii’ne getirildi. Tabuttaki Akif’in resmini gören tıbbiye öğrencisi, bu büyük ölümü üniversiteye haber verdi. Devrin hükümeti, üniversite öğrencilerinin cenazeye katılmalarını yasakladı.

Bir yerlerden Türk bayrağı bulan üniversiteli gençler, Beyazıt Camii’ni doldurdular. Cenaze namazından sonra, mezarlığa kadar hiç kimse tarafından davet edilmeyen bir büyük kitle, hayatı ile eseri iç içe girmiş olan bu örnek şahsiyeti ebedî yolculuğuna uğurladı.

Cumhuriyet tarihinde kendisinden önce hiç kimseye nasip olmayan bir cemaatle son yolculuğuna uğurlanan, Tacettin Dergahı’nın bahçesindeki toprağı avuçlayıp: “Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda? Şüheda fışkıracak toprağı sıksan, şüheda.” diye gözyaşları arasında yazdığı İstiklal Marşımızla defnedilen şair, İstanbul’un fethinden sonra şehrin toprağına kendi eseriyle verilen ilk ölüdür. Ruhu şad olsun.

Burak Serdengeçti

Bilim, teknoloji ve bilim politikası son derece önemlidir. Çünkü bir ülke bilim ve teknolojide başarılı olamayınca geri kalmaktan kurtulamaz; milli güvenliğini ve bağımsızlığını koruyamaz.

Sekizinci yüzyıldan on üçüncü yüzyıla kadar dünya biliminin öncüleri Müslüman bilginlerdi. Bu dönemden sonra Avrupa’da bilim ilerlemeye başlarken; Doğuda önce durakladı ve onaltıncı yüzyıldan sonra da iyice geriledi.

1631 yılında Koçi Bey tarafından Dördüncü Murat’a sunulan risalede “Bilginin devamı bilginlerledir.O yüzden yüce ataları zamanında bilgiye ve bilginlere olan hürmet ve ikram hiç bir devlette olmamıştır… Bugün ilim yolu dahi fevkalade bozulmuştur… İlmiyeye ait yüksek makamların şunun bunun aracılığı ile verilmesi doğru değildir.” denmektedir. 1699 Karlofça Barışı’ ndan sonra bilim ve teknikte geri kaldığımız iyice anlaşılmış; bazı devlet ve fikir adamları bu mesele üzerinde kafa yormaya başlamışlardır.

1839 Tanzimat hareketini izleyen yıllarda bilim ve teknik Türk Edebiyatı’na da girmiş ve genel olarak yüceltilmiştir. Diğer taraftan, 1849′dan itibaren Avrupa’ya devamlı öğrenci gönderilmiş, böylece ilim ve fendeki açık kapatılmak istenmiştir. Ne yazık ki, Türkiye bilim yarışında bugüne kadar başarılı olamamıştır.

Dünyanın en uzun ömürlü imparatorluğunu kuran ve dünya liderliğini çok uzun süre elinde tutan Türk’lerin başaramadığını, tarihte büyük devlet olamamış Japonlar kısa sürede başarmışlardır. Japonya Batıyla temasa 1854 yılında başlamış; 1868′de Meiji (ışık) devrimini yapmış ve 1905′de Avrupa ülkeleri seviyesini yakalamıştır. Japonlar, Batıda üstün olan her şeyi almış, geleneksel kurumlarını korumuş, en eski ile en yeniyi yan yana, uyum içinde yaşatmıştır.

İstiklal Marşı şairimiz Mehmet Akif Ersoy (1873 – 1936) 1893 yılında Baytar ve Ziraat Mektebini birincilikle bitirmiş, fen bilimlerinin önemini kavramış, Pasteur’e ve Onun şahsında bilime hayranlık duymuştur. Ayrıca Akif Almanya’yı görmüş ve İslam ülkelerini gezerek Doğunun sefil ve perişan durumunu yakından tespit etmiştir.

Akif’in topluma olan mesajları Safahat adlı kitapta toplanmıştır. Safahat 7 ayrı kitaptan ibarettir. Akif, bu kitaplarda milletinin dertlerini ve ıstırabını şiirin gücüyle terennüm etmiş, her kesimden insanımıza, özellikle gençlere yol göstermiş, karanlıktan aydınlığa çıkabilmenin çarelerini araştırmıştır. O, çağdaşları içinde bilimi en fazla öne çıkaran bir şair ve düşünürdür.

Safahat’ın 1908 – 1910 yılları arasında yazılan birinci kitabında, “Yer çalışsın, gök çalışsın, sen sıkılmazsan otur !” diyen Akif, ikinci kitapta Doğudaki eski ünlü ilim merkezlerinin mevcut acıklı durumunu gözler önüne sermiştir:

“O Buhara, o mübarek, o muazzam toprak;
Zilletin koynuna girmiş uyuyor mustağrak !

İbn-i Sina’ları yüzlerce doğurmuş iklim,
Tek çocuk vermiyor ağuşuna ilmin, ne akim !

O rasad-hânei dünyâ, o Semerkand bile;
Öyle dalmış ki hûrâfâta o mâzisiyle.”

“Sayısız medrese var gerçi Buhara’ da bugün…
Okunandan ne haber ? On para etmez fenler,

Ne bu dünyada soran var, ne de ahirette geçer !”.

JAPON MODELİ

Akif, hem bilimde ileri gittikleri hem de eski kültürlerini korudukları için Japonlara hayrandır. Fikret gibi bazı çağdaşlarının aksine O, Batının ilmini ve yararlı şeylerini almamızı, zararlı unsurları ise gümrükten içeri sokmamamızı ister.

Medeniyet girebilmiş ancak fenniyle…
O da sahiplerinin lâhik olan iznile.

……………

Garbın eşyası, eğer kıymeti haizse yürür;
Moda şeklinde gelen seyyie gümrükte çürür !

……………

Alınız ilmini garbın alınız san’ atını;
Veriniz hem de mesainize son süratini.

Çünkü kabil değil artık yaşamak bunlarsız;
Çünkü milliyeti yok san’atın ilmin; yalnız,

Süleymaniye Medreseleri O’na ilmin dine saygılı olması gerektiğini düşündürür :

Evet, medaris o vahdetsarayı muhteşemin
Önünde: hürmetidir dine her zaman ilmin.

Bilimin ilerlemesi ve birinci sınıf bilim adamlarının yetişmesi gayret, hürmet, destek ve istikrar ister. Düşünce, inanç ve teşebbüs özgürlüğü sağlanmamış, serbest rekabet kuralları tam olarak yerleşmemiş ve sürekli olarak politik tercihlerin öne çıktığı bir toplumda bilim gelişip yücelmez.

Niye ilmin adı yok koskoca millette bugün ?
Çünkü efkâr-ı umûmiyye aleyhinde bütün;

Çünkü yerleşmek için gezdiği yerlerde fünûn,
Önce gâyetle büyük hürmet arar, sonra sükûn,

Asr-ı hazırda geçen fenlere sâhîp denecek,
Bir adam var mı yetişmiş içinizden, bir tek ?

BİLİM ÇAĞI

Batı ile Doğuyu karşılaştırdığı dördüncü Safahat’ta, maziye özlem duyar, çalışmanın önemini vurgular ve ilerlemenin, büyük eserler bırakmanın ancak çağın ilmini elde etmek yoluyla mümkün olabileceğini haykırır:

Süveyşi açtı herif…Doğru…Neyle açtı fakat ?
Omuzlamakla mı ? Heyhat ! Öyle bir fenle,

Ki bir ömür telef etmiş o fenni tahsile.

Bu bölümde eğitimin yaygınlaştırılması ve okullaşma oranının artırılması gerektiğini belirtip, “şunu unutmayın ki çağımız bilim çağıdır, ama ne yazık ki milletin fertleri bilgiden yoksundur” diyerek, çağa adını belki de ilk defa Akif vermiştir :

“Hülâsa, milletin efrâdı bilgiden mahrûm,
Unutmayın şunu lakin : Zaman, Zamân-ı ulûm !”

Okur – yazar oranının artması, gençlere çağın ilimlerinin öğretilmesi mutlaka gereklidir; ancak mukaddesata da saygı gösterilmelidir. İlim öğrendim diyenlerin milletin inancına saygısız olmaları, milli değerlere yabancılaşmaları halinde aydınlığa çıkmak mümkün değildir.

Evet, ulûmunu asrın şebâba öğretelim;
Mukaddesâta, fakat, çokca ihtirâm edelim.

Yine Akif dördüncü Safahat’ta Avrupa’ ya tahsil için gidenlerin görevlerini tam olarak yapmaları gerektiğini şu şekilde ihtar eder :

Heriflerin, hani, dünyâ kadar bedâyii var:
Ulûmu var, edebiyyatı var, sanâyii var.

Giden, birer avuç olsun getirse memlekete;
Döner muhîtimiz elbet muhît-i ma’ rifete.

Akif beşinci Safahat’ta, eğitimin tüketime değil üretime dönük olması gerektiğini, halkın fen bilimlerinden istifade edemediğini; millete götürülen ilmin hastalığa şifa olacak cinsten bir ilim olmadığını anlatır.

Altıncı Safahat’ta, yurtta birçok yüksek okul bulunduğunu, ancak,buralarda yetişen insanların memleketin ihtiyacını karşılayacak kapasitede olmadıklarını belirtir. Memlekette Tıbbiye, Mülkiye, Bahriye, Baytar, Ziraat ve Mühendishane denen okullara milletin milyonlarca para verdiğini hatırlatır. Fakat, herhangi bir iş için gereken uzmanı Avrupa’dan getirdiğimize göre “bu okullar ne yapar”, diye sorar. Daha sonra, medreseleri sorgular. Yurtta İbn – i Sina, Razi, Gazali gibi üç – beş alim olmadığına göre , medreselerin varlığından da söz etmenin yersiz olacağı sonucuna varır.

Akif, giden üçyüz senelik ilmi tez elden edinmemiz gerektiğini, manevi oğlu Asım yoluyla bütün gençlerden ister ve yarının ilminin çok müthiş gelişme göstereceğini belirtir. Atom 1919 yılında parçalandı. İnsanlık atom bombasından 1945 yılında haberdar oldu. Halbuki Akif, atom enerjisinin büyüklüğüne ve önemine çok önceden işaret etmiş, uyuyanları uyandırmaya çalışmıştı:

“Sade Garbın, yalnız ilmine dönsün yüzümüz.
O çocuklarla beraber, gece gündüz, didinin;
Giden üç yüz senelik ilmi tez elden edinin;

Fen diyarında sızan nâ-mütenâhi pınarı,
Hem için, hem getirin yurda o nâfi suları

…

Yarının ilmi nedir, halbuki ? Gayet müdhiş :
“Maddenin kudret-i zerriyesi” uğraştığı iş.

O yaman kudrete hâkim olabilsem diyerek,
Sarf edip durmada birçok kafa binlerce emek

O’na yükseldi mi, artık, değişir rûy-u zemin;
Çünkü bir damla kömürden edecekler te’ min,

Öyle milyonla değil, nâ-mütenâhi kudret!…”

Akif Asım’ı, görüp bildiği, fende ileri bir ülkeye, Almanya’ya göndermek ister. O’na inkılabın, ilerlemenin, aydınlığa çıkmanın yolunun, üçyüz yıldır kaçırdığımız ilmi ve ilmi gelişmeleri elde etmek olduğunu, bu maksatla Berlin’e bir gün evvel gidip bir saat önce gelmeleri gerektiğini hatırlatır.

Yedinci Safahat’ta, çalışmanın, gayret etmenin ve ter dökmenin önemini tekrar tekrar vurgular; hak ve hürriyetlerin korunabilmesi için bütün alınların terlemesine, yani bir çalışma seferberliğine ihtiyaç olduğunu anlatır. Yas tutmakla, göz yaşı dökmekle, devlet batacak diye umutsuzluğa düşmekle bir yere varmanın ve karanlıktan çıkmanın mümkün olmadığını ihtar eder. Bu bölümde tekrar, maziyi yıkmak isteyenlere karşı çıkar ve “mazisi yıkık milletin geleceği de yıkık olacaktır” der.

Doğduk, “yaşamak yok size !” derlerdi beşikten;
Dünyayı mezarlık bilerek indik eşikten !

…

“Devlet batacak !” çığlığı beyninde öter de,
Millette bekâ hissi ezilmez mi ? Nerde !

“Devlet batacak !” işte bu öldürdü şebâbı;
Git yokla da bak, var mı kımıldamaya tâbi ?

Afakına yüklense de binlerce mehâlik
Batmazdı, hayır batmadı, hem batmayacaktır;

Tek sen uluyan ye’ si gebert, azmi uyandır.

SONUÇ

Akif 27 Aralık 1936′da aramızdan ayrıldı. Ancak biz hala O’nun mesajını anlamaya ve O’nun istediği, özlediği bilim ve teknik seviyesini yakalamaya muhtacız.

Bugün dünya bilimine katkı sıralamasında oldukça gerideyiz. Bilim adamlarımızın aldığı atıf sayısı bakımından 108 ülke arasında 80. sıradayız. Tescil edilen patent sayısına göre 50. sıradayız, yani sonuncuyuz. Bin iktisaden faal nüfusa düşen araştırma – geliştirme (Ar – Ge) personeli sayısı ileri ülkelerde 15 civarında iken, bizde 0.8′dir. Gayri safi milli hasıladan Ar-Ge’ye ileri ülkeler yüzde 2-3 pay ayırırken; biz ancak binde 0.44 pay ayırabiliyoruz. İleri ülkelerde Ar-Ge’ye verilen maddi desteğin yüzde 70 – 80′i sanayi kesiminden gelirken; bizde bu oran, en iyimser ifadeyle ancak yüzde 15-20′ kadardır. Şimdiye kadar Nobel Ödülü almış tek bir bilim adamı bile yetiştiremedik. Ekonomi ve eğitimde özelleştirmeyi tam olarak beceremedik. Yıllık enflasyon oranı %80-100 seviyesinde seyretti. İhracatın ithalatı karşılama oranı %60′ları geçemedi. Dış borçlarımızın gayri safi milli hasılaya oranı yüzde 44 kadardır.

Bütün bunlara rağmen yeteri kadar çalışmıyor, okumuyor ve düşünmüyoruz. Bir Norveç’li bir Türkiyeliden 300 kat daha fazla kitap okumaktadır. Nüfusu 8 milyon olan Çek Cumhuriyeti’nde bir yılda yayınlanan kitap sayısı 65 milyonluk Türkiye’dekinden daha çoktur.

Bundan yaklaşık 40 yıl önce Kore Savaşı bittiğinde, Güney Kore az gelişmiş, endüstrisini kuramamış, fakir bir tarım ülkesiydi. Demokrasisi hastalıklıydı. Bu ülkede demokratikleşmeyle birlikte bilim ve teknoloji yükselişe geçti ve Kore kaynaklı mallar dünya pazarlarında başa yarışır oldular.

Ancak, yukarıda çizilen karanlık tablo bizi umutsuzluğa düşürmemelidir. Acı gerçeklerimizi yansıtan bu tabloyu değiştirebilmek için Akif’in mesajını anlamaya muhtacız. O’nu tam olarak anlayanlardan meydana gelen “Asım’ın nesli,” şimdi dünyanın her köşesinden yurdumuza ışık taşımaktadır. Daha önemlisi, Asım’ın nesli şimdi dünyanın her köşesine bilgi ve sevgiyle birlikte bozulmayan, eskimeyen ve solmayan mutlak gerçeği ulaştırmaktadır. İşte bu nedenle yarınlara güvenle bakmalıyız.

Altmış dördüncü ölüm yıldönümünde Akif’i rahmetle anarken özet olarak diyebiliriz ki, Milletin her kesimi, genç-yaşlı, yöneten-yönetilen, ama her kesimi, yeniden ve can kulağıyla Akif’i dinlemeli ve anlamalıdır. Çünkü, Akif’i anlamak çağı anlamaktır. Akif’i anlamak çağı yakalamaktır.

Prof. Dr. Cafer MARANGOZ
Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Tıp Fakültesi
Fizyoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi
SAMSUN

     Yeni bir asrın başlarında, kültürel entegrasyon ile millî değerlerin farklı bakış açılarına göre yorumlandığı bir zamanda; tarihlerin yazmadığı ihtiyaçlar ile hemhâl olan insanlık, binlerce ufku birden açmaya çalışan tecessüslerle meşguldür. Bu noktada, Mehmet Âkif ve Safâhat, çok çeşitli açılardan incelenebilir. Özellikle tedriç ve tekâmül fikrini temsil eden Safâhat adlı eser, 1911- 1930 yılları arasında Türk toplumunun hemen bütün meselelerini az veya çok aksettiren bir ayna hüviyetindedir.

Biz burada, konuyu üç temel mesele etrafında yorumlamaya çalışacağız.

1. Safâhat’ta, hangi kültüre, hangi milliyete ve hangi dine mensup olursa olsun, her türlü sıfattan, her türlü özellikten öte “insan” olabilmenin temel kıstasları aranmıştır. Bu tercih, ferdî plânda ve iç dünyada her insanın zaman zaman yaşadığı muhasebe ve murakabe fikriyle özdeş kabul edilebilir.

2. Toplum plânında, Türkiye’nin, Türk cemiyetinin ve Türk devletinin karşılaştığı meseleler ele alınmıştır. Buna iç problemler demek mümkündür; buna bağlı olarak bugün de karşı karşıya olduğumuz dış problemler işlenmektedir.

3. Her iki problemin ortak noktalarını taşıyan ve bu mânâda bir kesişme noktası sayabileceğimiz Batılılaşma, Batılı Bir İnsan ve Batılı Bir Devlet Olma, Muasır Medeniyet Seviyesine Yükselme fikri üzerinde durulmuştur.

Bu meseleler, şu şekilde yorumlanabilir:

1. İNSAN: Bu konu, Safâhat’ın birçok sayfasında işlenmiştir. İNSAN şiirinde Âkif şöyle söyler:

Haberdâr olmamışsın kendi zâtından da hâlâ sen

“Muhakkar bir vücûdum!” dersin ey insan, fakat bilsen

Senin mâhiyyetin hattâ meleklerden ulvîdir:

Avâlim sende pinhandır, cihanlar sende matvîdir

…………..

Edîb-i Kudret’in beytül-kasîd-i şi’ri olmuşsun

Hakîm-i Fıtrat’ın bir anlaşılmaz sırrı olmuşsun

Bu insan:

“Eşer âmâkı, izler, keşfeder edvâr-ı hilkatten

Deşer âfâkı, bir şeyler sezer esrâr-ı kudretten.”(Safâhat, 7. kitap, Alınlar Terlemeli)

Her fert, bu dünyada eşya ve olaylar karşısındaki tavrını dünya görüşüne göre belirlemeli, öncelikle kendi vicdanında hakkını ve haddini tâyin etmelidir. Bu husus, karşılaşılan duruma göre çeşitli tavırlar aldığımız şu global dünyanın tercihlerine ilk bakışta uymuyormuş gibi görünebilir. Ancak, karşılaşılan farklı tercihler sebebiyle insanların nasıl tekâmül ettiği, nasıl bir entegrasyon yaşadığı ve uyumlar sergilemeye başladığı, bizim gibi düşünmeyenlerle kurduğumuz dostluklardan anlaşılabilir.

Âkif’e göre, kitap okumak, başka ülkeler görmek, diğer milletlerin kültürlerini öğrenmeye çalışmak, çok büyük bir kazançtır. O, hem batı toplumunu hem de doğu toplumunu bu gözle okumaya çalışırdı. Farklı düşüncenin kavga sebebi olduğu bir kabul, onun için ilkelliktir; Âkif’ e göre, farklı düşünceler ile zenginleşerek insanın fert bazında anlayışını, idrâkini yükseltmeye çalışması, işte o medeniyettir.

Tek tek kişiler, ufuk yakalayamazsa, birikimlerini sosyal hayatta fonksiyonel olarak kullanamazsa; ihtiras tanımı yapamazlarsa; amaç ve mâhiyet konusunda ferdî ve mahşerî vicdânı oluşturamazlarsa, gelişme olamaz. Âkif’e göre madalyonun iki yönü vardır. Her insan bilmelidir ki, bu dünyada yaşanan her şeyin bir de âhiret görüntüsü ile karşılaşılacaktır. Serâpâ “İnsan” olabilmek, ferdî vicdanın, hem sosyal hayattaki sorumlulukları idrak edebilmesi ile hem de ölüm fikrinin hayat ile muvazenesi sâyesinde kurulabilir. Bu muvazenenin ögeleri, evrensel ahlâk kurallarıdır. Bu kuralları, hemen herkes bilir.

Ferdî plân, daha başka örneklerle de açılabilir; ancak, bunu toplum plânındaki olaylarla anlamaya çalışmak, daha somut ölçülere ulaşmayı sağlayacaktır.

2. CEMİYETİN MESELELERİ: Türk Milleti’ni ilgilendiren meselelerin başında iç problemlerimiz gelmektedir. Bu problemlerin bir ucu, belki de başlangıcı fert plânındaki ârızalardır. Millî gücü, bütünlüğü bozan, atâlet, tembellik; iç çekişme, sen-ben kavgası, bu ârızaların başında gelmektedir. Bu başlangıç, cemiyet içindeki güvensizliği doğurmaktadır. Türk milleti, on dokuzuncu asırdan bu yana iyice belirginleşen bir ara nesil psikolojisi yaşamaktadır. Doğulu ve batılı olmayan, kültürel kimliğini, millî şahsiyetini ana kavramlar ile anlatamayan ve mukaddeslerini korumak üzere harekete geçemeyen bir nesil, ara nesil olmak lâzım gelir.

“ Bir değil mahvedilen devlet-i İslâmiyye

Girdiler aynı siyâsetle bütün makbereye

Girmeden tefrika bir millete, düşman giremez;

Toplu vurdukça yürekler, onu top sindiremez.”

(Safâhat, 2. kitap, Süleymâniye Kürsüsünde)

“Ecdâdını zannetme, asırlarca uyurdu;

Nerden bulacaktın o zaman eldeki yurdu?

Üç kıt’ada yer kanayan izleri şâhit

Dinlenmedi bir gün o büyük nesl-i mücâhit

Alemde tevekkül demek olsaydı atâlet

Mirâs-ı diyânetle yaşar mıydı bu millet

………….

Müstakbeli bul, sen de koşanlarla bir ol da

Mâziyi, fakat yıkmaya kalkışma bu yolda

Ahlâfa döner, korkarım, eslâfa hücûmu

Mâzîsi yıkık bir milletin âtîsi olur mu?

(Safâhat, 7. kitap, Azimden Sonra Tevekkül)

Safâhat’ın ikinci kitabı olan Süleymâniye Kürsüsünde adlı uzun şiirde hemen bütün kavramlar, bir millet olmak fikrinin etrafında değerlendirilmiştir. Bu noktada öne çıkan kavram “mâhiyet-i rûhiyye” dir. Milletin rûhî mâhiyeti ne ise, onun çizgisinde, ilim, sanat, teknik ve fen öğrenilmeli, uygulanmalıdır.

Âkif için, millî hasletleri olmayan insanlara güvenilmez. İlmi olmayan iman ve imanı olmayan bir ilim, işe yaramaz. Olaylar, Allah korkusu ile hizmet anlayışı arasında irdelenmeden, yanlışlara tedbir bulunmaz, onlardan ibret alınmaz.

Fatih Kürsüsünde adlı Dördüncü Safâhat, yine millet konusuna ayrılmıştır. Milleti, ilim ve fen kurtaracaktır, çalışmak kurtaracaktır, mâhiyeti rûhiyye’nin iyi anlaşılması kurtaracaktır.

Burada Melekût, insanoğluna şöyle seslenir:

Unutma kendini, hem bilmiş ol ki ey insan,

Müebbeden kalacak hilkatin esası nihan.

………….

Saray-ı vahdetimin durma karşısında, çekil!

Çekil de feyz-i mübînimle tâ ezelden sana

Musahhar eylediğim bir cihânın ortasına

Atıl… Fezâyı dolaş, âsumâna çık, yere in;

Lisân-ı gaybım olan beyyinât-ı hikmetimin,

Vücûdu inleten âheng-i yek-meâlini duy!

Düşünme. haydi şu âheng-i sermediyyete uy

Bekaayı hak tanıyan, sa’yi vazîfe bilir

Çalış, çalış ki, bekaa sa’y olursa hak edilir.”

(Safâhat, 4. kitap, Vâiz Kürsüde adlı şiir)

Çalış dedikçe şerîat, çalışmadın, durdun

Onun hesâbına birçok hurâfe uydurdun

Sonunda bir de tevekkül sokuşturup araya

Zavallı dini çevirdin onunla maskaraya!”

(Safâhat, 4. kitap)

“Bu cihetten hani hiç yılmasın oğlum gözünüz

Sade Garb’ın, yalınız ilmine dönsün yüzünüz

O çocuklarla berâber, gece gündüz, didinin

Giden üç yüz senelik ilmi sık elden edinin.

…………………

Yarının ilmi nedir, halbuki gâyet müdhiş

Maddenin kudret-i zerriyyesidir uğraştığı iş”

(Safâhat, 6. kitap, Asım’ dan)

“Bu hürriyet, bu hak, bizden bugün âheng-i sa’y ister

Nedir üç dört alın? Bir yurdun alnından boşansın ter.”

(Safâhat, 7. kitap, Alınlar Terlemeli)

“Ne irfandır ahlâka yükseklik, ne vicdandır
Fazîlet hissi insanlarda Allah korkusundandır

Yüreklerden çekilmiş farz edilsin havf-ı Yezdân’ın

Ne irfânın kalır te’siri kat’iyyen, ne vicdânın”

(Safâhat, 5. kitap, “Ey müslümanlar, Allah’tan nasıl korkmak lâzımsa öylece korkunuz!.” meâlindeki âyet yorumlanırken.)

Beşinci Kitap, Hatıralar, dış ülkelere, batıya ve yine eğitime ait konularla örülmüştür. Eğitim ordusu, âlim ordusu, devlet adamı ve milletin diğer evlatları… Ülkeleri için çalışacaklardır. Burada da fonksiyonel olmak fikri, çok önemli bir gerek şart olarak ileri sürülmüştür. Altıncı Kitap, Âsım bölümünde, nesiller üzerinde durulur. Şimdiki dilde, jenerasyon… Bir ara nesil değil, Âsım’ın Nesli… Eğer bu neslin zemîni inşâ edilemezse, fazilet hissini yitirmiş güçler, teknikler ve medeniyetler, tek dişi kalmış canavar hâline dönecektir.

Buna karşı çözümler arayan mütefekkirlerin, devlet adamlarının, bilim adamlarının, kısaca aydınların hem birbirleriyle hem de halkla anlaşamaması üzeri önemle çizilmesi gereken bir husustur. Âkif’e göre, bir arada yaşayan insanlar birbirlerini anlamıyor, birbirlerini dinlemiyor ve insana saygı duyulmuyor… Belki genelleştirmek yanlıştır ama, günümüzde de bu tür örnekleri görmek, maalesef, özel bir çabayı gerektirmemektedir.

Hakîkaten, birbirimizi anlamıyoruz.

“Mütefekkirleriniz anlamıyorlar sanırım

Mütefekkirleriniz dini de hiç anlamamış…….

(Safâhat, 2. kitap, Süleymâniye Kürsüsünde)

“……………………. beşerin

Dâima koştuğu son maksada yükselmek için

Tutacak silsile akvâma değildir hep bir

Belki her millet için ancak, o mâhiyyettir

Ki kopar kendisinin rûh-ı umûmîsinden

Şimdi bir kavmin içinden mütefekkir geçinen

Zümre evvelce bu mâhiyyeti takdîr ederek

………………………………. “

(Safâhat, 2. kitap, Süleymâniye Kürsüsünde)

Türkiye’de çok büyük gelişmeler olmuştur. Bunlar inkâr edilemez. Karanlık bir tablo çizmek de ümitlerimizi kırar. Tabloya karanlık gözle değil, çözüm gözüyle bakılmalıdır. Parlementer sistem içinde; siyâsî partiler, dernekler, meslekî örgütler ve sâir demokratik kuruluşlar; üniversiteler; ekonomiyi düzenleyen müesseseler; yasama-yürütme ve yargı organları; gerek resmî gerekse özel basın yayın kuruluşları, demokratik çizgide buluşmalıdır. Birbirimizi anlamak, birbirimizi dinlemek, parlementomuzu, başta üniversite olmak üzere eğitim kurumlarımızı, ordumuzu, mâbetlerimizi, meslek örgütlerinihem birbiriyle hem de halkın pazarı, çarşısı ve kıraathânesiyle, camisiyle kilisesiyle, düğünü ile bayramı ile uyum sağlayacak bir hâle getirmek, münevverlerimizin temel meselesidir. Âkif’in eserleri, bu bakımdan ibret verici sahnelerle doludur.

Tarihi yaşarken öğrenememek, hep gecikmiş bilgilerle tarihî gelişmeyi takip etmek, son iki asırdır Türk münevverinin çok büyük bir problemi hâline gelmiştir. Bu eksiklik, çağı yakalayamamak diyebileceğimiz bir kötü sonucu doğurur.

Zamanımızda hangi İslâm ülkesini gösterebilirsiniz ki, bu ülke geri kalmış, iktisâdî yetersizlik içinde bunalmış ve kimlik bunalımı yaşamış olmasın! Zengin gibi görünen ve halkı müslüman olan bazı ülkeler de bile, aynı problemleri görmek mümkündür.

Belli ki, dini, İslâmiyet’i doğru anlayamamak, çok önemli bir kusurdur. Âkif’in eserlerinde bu mesele, en çok eleştiri getirilen bir konudur. Mehmet Âkif’in tenkitleri, sosyal yaralar üzerinde, idârî meseleleri de kapsayan bir kolleksiyon oluşturmaktadır; bu eleştiriler, İslâmiyet ile ilgili konularda şiddetini artırır. Dini doğru anlayamamak; dine karşı ön yargılı davranmak; yanlış bir kadercilik anlayışını din gibi kabul etmek, eleştiriye uğrayan tercihlerdir.

“Müslümanlık nerde! Bizden geçmiş insanlık bile…

Alem aldatmaksa maksad, aldanan yok nâfile!

Kaç hakîki müslüman gördümse, hep makberdedir;

Müslümanlık bilmem ammâ, gâliba göklerdedir!”

(Safâhat, 5. kitap, “Kim müslümanların derdini kendine mâl etmezse onlardan değildir.” hadîs-i şerîf’i yorumlanırken.)

“Müslümanlık, huy güzelliğinden, akıl parlaklığından ibârettir.”

“O iman kuvvet ihzârıyla emretmişti…

Lâkin biz Tevekkelnâ (Allah’a tevekkül ettik) deyip yattık da kaldık böyle en âciz!

O iman, farz-ı kat’îdir diyor tahsili irfânın Ne câhil kavmiyiz biz müslümanlar, şimdi dünyânın!

…………….

Demek İslâm’ın ancak nâmı kalmış müslümanlarda

Bu yüzdenmiş, demek, hüsrân-ı millî son zamanlarda.”

(Safâhat, 5. kitap)

“Mütefekkirleriniz dini de hiç anlamamış

Rûh-ı İslâm’ı telâkkîleri gâyet yanlış

Sanıyorlar ki: terakkîye tahammül edemez

Asrın âsâr-ı kemâliyle tekâmül edemez.”

(Safâhat, 2. kitap, Süleymâniye Kürsüsünde)

Âkif’e göre Kur’ân-ı Kerîm, en çok, câmilerde, mezarlıklarda, hastaların ve ölülerin başında okunuyorsa, toplumun meselelerini çözmek için ondan faydalanılamıyorsa, bu yanlıştır. Kitap, sünnet, icmâ-i ümmet ve kıyâsı fukaha, sosyal hayatın ihtiyaçlarına göre yorumlanmalıdır. Bu meseleler ile ilgili olarak örnekleri, hemen hepimiz günlük hayatımızdan verebiliriz.

3. DIŞ ÜLKELER : Âkif’in üzerinde önemle durduğu meselelerin bir diğeri de dış ülkelerle olan ilişkilerimizdir. Kafkaslar, Balkanlar ve Orta-doğu üçgeni başta olmak üzere; Kuzey Afrika, Orta-Asya, İran, Almanya ve diğer Avrupa ülkeleri, Safâhat’ın mısralarında yorumlanmıştır. Günümüzde bu ülkeler ve daha başka dış ülkeler ile ilgili olarak hazırlanmış senaryolarımız, muhtemel olaylar karşısında fizibilite çalışmalarımız yahut bu ülkelerin sosyal ve kültürel değerlerine ait olarak kurulmuş resmî ve özel enstitülerimiz yok denecek kadar azdır. Dış ülkelerdeki Türkoloji, Altaistik, Oriyantalizm enstitüleri ne tür bilimsel çalışmalar yapıyorlarsa, Türkiye’de de buna benzer resmî ve özel enstitüler; think tank adı verilen bilgi bankaları âcilen kurulmalıdır. Günümüzde özellikle Balkanlar, Kafkaslar ve Orta-Doğu üçgenindeki medeniyet senaryoları, siyâsî kurgular ile devletleri ve halkları derinden etkilemektedir. Bu husus, belki de, çağı yakalamak ve tarihi yaşarken öğrenmekle birlikte düşünülmelidir.

Şu anda bütün resmî ve özel dikkatler, Avrupa Topluluğu girişimine çevrilmiş gibi görünmektedir. Gerçekten de batılılaşma serüveni, yeni bir döneme girmiş ve Âkif’in bilimsel çalışma noktasında gösterdiği hedef, bize çok yakınlaşmıştır. Pek tabiîdir ki, bilim, şu anda batıdadır. Mehmet Âkif’in, atomu târif eden mısralarından tutunuz da, toplumun problemlerini ve özellikle kültürel entegrasyonu yorumlayan şiirlerine kadar hemen her fırsatta, meseleleri bilimsel çalışmanın ışığında çözme teklifi, evrensel bir anlayış olarak, genel doğruların başında düşünülmelidir. Bu düşünceleri şöyle sonuçlandırabiliriz:

Günümüzde, yeni bir bin yılın eşiğindeyiz. Bu zamanda, hem milletimizin, hem de bütün insanlığın birikimleri yeni bir bakış açısıyla değerlendirilmektedir. Biz, Mehmet Akif Ersoy’un vesilesiyle tekrar ederiz ki, öncelikle, doğum ve ölüm sınırları ile yaşanan hayat murakabe edilmelidir. İnsan olmanın, insan olabilmenin talep ile gerçekleşebilecek bazı şartları vardır. Millet olabilmenin ve toplum içinde mutlu yaşamanın da bazı şartları vardır. Öncelikle çalışmak… Evrensel ahlâk değerlerine sâhip olmak…

Millî kültürümüz, Akif’e göre, mâhiyyet-i millîmiz, mâzî, hâl ve âtî dönemeçleriyle düşünülmelidir. Buradan bütün dünya ile entegre olabilecek nesiller yetiştirilmelidir. Hoş görülü, kendisini ve muhatabını tanıyan, gelişmeleri millî kültürü içine alabilen bir nesil… Doğuyu ve batıyı bilen bir nesil. İlimle, teknikle, fenle hem-hâl bir nesil…

Yukarıdaki tablo, ümitsiz değil, problemleri tesbit eden bir tablo olarak kabul edilmelidir. Türk vatanının sahipleri, Türk milletinin evlatları, bizler, gelecek için milletimiz adına çok büyük ümitler beslemekteyiz.

Sözlerimi Mehmet Akif Ersoy’un şu mısraları ile bitirmek istiyorum:

Arkadaş, yurduma düşmanları uğratma sakın
Siper et gövdeni dursun bu hayâsızca akın
Doğacaktır sana vâdettiği günler Hakk’ın
Kim bilir, belki yarın, belki yarından da yakın

Hepinize en derin saygılarımı ve teşekkürlerimi arz ederim.

Yrd. Doç. Dr. Mehmet Önal

G.Ü. Fen Ed. Fak. Türk Dili ve Ed. Bl.

“Beyefendi nereden hatırınıza geldi bu softa ?”

Erişirgil bu soru üzerinde neler düşündüğünü anlatır. Kendi döneminde yaşlılar için her mekteplinin “züppe”; gençlere göre her yaşlının “softa” olarak suçlandığını aktarır. Mehmet Âkif’in yaşam öyküsünü, sanat anlayışını, fikirlerini yazmağa kararıverişinin derin tahlillerini yaptıktan sonra Erişirgil, Meşrutiyet Tarihinin düşünce akımlarını en iyi yansıtacak zeminlerden birinin Mehmet Âkif’in yaşam öyküsü olduğunu belirtir.

Her gün ulusal onurlar ve gururlar duyarak okuduğumuz ve çocuklarımıza öğrettiğimiz İstiklâl Marşımızın şairini “softa” gibi değerlendirmenin aslında yobazların eline koz vermek olduğunun acaba farkına varabildik mi ?

Âkif’in karşılaştığı en ağır suçlama ise, “Balkan Harbi” sırasında düşmanın Türk halkına reva gördüğü eziyetler karşısında “tükürün yüzüne bu medeniyetin” dediği için bu aydınlar tarafından “geri kafalı adam” suçlamasına maruz bırakılmıştı. Mahalle Kahvesine hücum etmiş, orada vakit öldürüp tembellik yapanları eleştirdiği için bu kahvelerde vakit öldürmeyi entelektüel faaliyet sayanlar tarafından geleneklere saygısı olmayan “züppe” olarak yorumlanıyordu.

1908 Temmuzunda sokağa fırlayan mitingcileri eleştirdiği için, “hürriyete düşman zavallı” olarak isimlendirildi.

Halide Edip’in önerdiği Amerikan mandasına karşı çıktığı için, azınlıklar tarafından “ortaçağ kafalı tehlikeli adam” olarak değerlendiriliyordu.

Mısır’da entari giyip dolaşmak yerine ceket, pantolon ve frenkgömleği giydiği gerekçesiyle “Hıristiyan Âkif, gavur Âkif” olarak tanımlanıyordu.

En ilginç iddia, Âkif’in şapka giymemek için Mısır’a gittiği idi. Oysa, Mehmet Âkif’in Mısır’a gittiği yıllarda, şapka devrimi henüz yapılmamıştı ve Cumhuriyet Meclisinin milletvekilleri fes giyiyordu.

Mehmet Âkif öldüğünde hakkında yazılanlar öyle küçük bir hatırlama fasiküllerine sığacak ölçekte değildi. Çoğu kitap olacak boyutta idi. En lirik tespiti Hüseyin Cahit Yalçın yapmıştı: “Mehmet Âkif’in hayatı, eserlerinden çok daha muhteşem bir şiirdir…”

2. Âkif’in Uygarlık Anlayışı

Mehmet Âkif, yaşamı boyunca asrî olmamakla, çağının gerçeğini kavrayamamakla itham edilmişti. Bunu büyük bir tevekkül ve sabırla karşılıyor, hakkındaki kanaati değiştirmek için düşünce ve yaşam biçiminde hiçbir değişiklik yapmayı düşünmüyordu.

Öldüğünde Cenap Şahabattin Âkif için “Şu mânâda asrî değildir ki, rindce hal ve vaziyeti içinde uzak mazilerin temizliğini taşır. Hattâ bir görüşe göre Âkif’i edebiyat bakımından da asrî görmeyebiliriz. Öyle ya, her devrin bazı belâgat, bazı fesâhat hastalıkları vardır ki ona tutulanlar bir müddet bunun farkına varamazlar. Bu geçici kelime ve mânâ salgınlarının son elli senede edebiyatımız, türlü musablarını (düşkün) gösterdiği halde, Âkif’in eserleri tabiat vergisi olarak garip bir muafiyet sâyesinde onların hepsinden masûn (dokunulmamış) ve tamamiyle tendürüst kaldı” Âkif’in eleştirilen medeniyet anlayışı, gerçekte, İslâm’ın tarif ettiği dürüst ve ahlâki düzenin dışına çıkan yaşam biçimiydi. Âkif, Batı’nın sahip olduğu medeniyeti hiçbir şekilde inkâr etmemiş, aksine bu uygarlığın ulaştığı düzeye İslâm toplumlarının da ulaşması dileğini dile getirmişti.

Nitekim Berlin’den bulunduğu dönemde, Almanya’yı yakından tanımak istemiş, her fırsatta Batı’nın ulaştığı bilim ve teknik düzeyinin üstünlüğüne hayranlığını belirtmiş, ancak fikir ve ahlâk yönünden Batı medeniyetinin önemli ölçüde eleştirilecek yönleri olduğunu aktarmıştı.

Berlin Hatıraları isimli şiirinde yaşamı yönlendiren uygarlık anlayışının farkına işaret etmiştir. Batı’da gözlediği yaşam biçimini, ve biçimi oluşturan toplumsal değer yargılarını çok isabetli gözlem ve tahlillerle ortaya koyuyordu.

Âkif’in Berlin seyahati ilginç bir öykü ile başladı. 1915 yılı ortalarına doğru, savaşta müttefikimiz olan Almanya, savaş sırasında İngiliz, Fransız ve Rus ordularından aldığı esirler arasında Müslümanlar olduğunu fark etti. Bu esirleri ayrı kamplarda topladı. Bu kamptaki Müslüman esirlere iyi muamele ediliyordu. Hattâ, Müslüman esirlerin ibâdet etmesi için çok kısa sürede bir câmi bile inşa ettiler.

Almanlar, Müslümanların lideri olan Osmanlılara bu esirlere karşı takındıkları tavrı göstermek için bir heyet dâvet etti. Böylece, Osmanlı halifesi, yeryüzündeki bütün Müslümanları koruyan ve onların haklarını savunan manzara içinde takdim edilecekti. Halifenin en kötü koşullarda bile Müslümanlarla birlikte olduğunu gösteren bu manzaranın yaşatılması için Berlin’e bir heyet gönderilmekteydi. Berlin’e gidecek olan heyet, o zaman Osmanlının haber alma ve casusluk örgütü olan Teşkilât-ı Mahsusa tarafından seçiliyordu. Bu örgüt, Berlin’e gidecek heyete Âkif’in de katılmasını İttihat Terakki hükümetinden istedi.

İttihat Terakki bu heyetin başkanlığına Âkif getirdi. Âkif’in İttihat Terakki macerası da ilginç bir gelişme gösterir. İkinci Meşrutiyetin ilânından dört gün sonra Âkif, “Cemiyet-i Mukaddese” denilen İttihat Terakkiye katıldı. Kandilli Rasathanesi Müdürü Fatin (Gökmen) Hoca, Âkif’i kutsal dernek denilen İttihat Terakkiye götürmüş ve ünlü katılma töreninden geçirerek üye yapmak istemişti. Fatin Hoca katılma törenini bizzat yönetmişti. Kurallara göre, İttihat terakki hakkında bilgi verildikten sonra sırların korunması ve emirlerin yerine getirilmesi için gerekli yeminin yapılmasına sıra gelmişti. Kurala göre cemiyete katılacak kişi silaha ve Kuran’a el basarak yemin edecekti. Âkif yemin metninde bulunan “Cemiyetin bütün emirlerine kayıtsız şartsız uyacağım” hükmüne itiraz etti. “Ben ancak, akla ve vicdana uygun olan emirlere uyarım. Mutlak söz veremem” diyerek reddetmişti.

Bir rivayete göre bu itirazdan sonra İttihat Terakki Cemiyetine girecek olanlara yemin artık Âkif’in teklif ettiği şekilde yaptırılmaktaydı. Âkif, Berlin gezisi sırasında gözlediklerini “Berlin Hatıraları isimli şiirinde anlatır. Bu şiir Âkif’in en uzun şiirlerinden biridir. 796 beyittir.

Bu şiirde Berlin’de ve İstanbul’da gözlediklerinin bir karşılaştırmasını yapar. Berlin’de ve İstanbul’da otelleri, trenleri, sokakları karşılıklı olarak aktarır. Aktardıkları çoğu kere basit gözlemler değil, o gözlemlerde görünen dünya görüşü ve hayat felsefesidir. Nitekim, Mart 1915 yılında yazdığı Berlin Hatıraları isimli şiirinin bir yerinde Tevfik Fikret’in 1905 yılında yazmış olduğu Tarih-i Kadim şiirine cevap vererek on yıldır sakladığı kızgınlığını açığa vurmuştu.

Ancak Birinci Dünya Savaşı sırasında düşman ordularının işgal ettiği Türk topraklarında halka yaptıkları zulmü görünce Batı’nın bu vahşetini en ağır dille eleştirmiş ve Batıyı medeniyetin beşiği gibi görenlere en sert lisan ile hücum etmişti.

İşte Âkif’i haksız yere medeniyet düşmanı ilan eden ünlü şiirinden bazı mısraları aşağıda

veriyorum.

“Medeniyet” denilen vahşete lanetler eder,

Nice yekpare kesilmiş de sırıtmış dişler!

Bakmayın hem tükürün çehre-i murdarımıza

Tükürün belki biraz duygu gelir ârımıza.

Tükürün cephe-i lâkaydına şarkın tükürün.

Kuşkulansın görelim gayreti halkın tükürün.

Tükürün milleti alçakça vuran darbelere,

Tükürün onlara alkış dağıtan kahpelere…

Tükürün Ehl-i Salib’in hayasız yüzüne!

Tükürün onların asla güvenilmez sözüne!

Medeniyyet denilen maskara mahluku görün:

Tükürün maskeli vicdanına asrın, tükürün!

Hele ilânı zamanında şu mel’un harbin,

“Bize efkar-ı umimiyesi lazım Garb’in;

O da Allah’ı bırakmakla olur” herzesini,

Halka iman gibi telkin ile, diyenin sesini

Susturan aptalın idrâkine bol bol tükürün!…”

3. Necid Çöllerinde Âkif

Dönemin en ileri tekniğine sahip silah ve araçlarla Çanakkale’ye yüklenen düşman karşısında, Türk askeri “ölürsem şehidim, kalırsam gazi” iftiharı ile çarpışıyordu. Emperyalistler geldikleri gibi gittiler. Zaferden sonra Başkumandan Vekili Enver Paşa, İmparatorluğun en uzaktaki müfrezesine kadar Çanakkale Zaferini müjdelemek için Telgrafhaneye koşmuş tek tek kumandanları telgraf başına çağırmıştı.

Enver Paşa, Teşkilat-ı Mahsusa Reisi Kuşçubaşı Eşref Beyi aradı. Eşref Bey, Anadolu Bağdat Demiryolu hattının son durağı olan El Muazzam istasyonundaydı. Telsi başında bizzat şu telgrafı yazdırdı:

“Çanakkale Savaşında ordumuz muzaffer oldu. Düşman mağlup, mahcup ve mecruh (yaralı) olarak çekiliyor…”

Haber bütün yurtta mutluluk yarattı. El Muazzam’daki sevinç muazzamdı. Orada bulunanlardan biri haberi duyunca Kuşçubaşı Eşref Beyin boynuna sarıldı ve hıçkıra hıçkıra ağlamağa başladı. Bu hıçkıran vatanperver, yüreği yanık memleket evladının adı, Mehmet Âkif’ti…

Mehmet Âkif, büyük vatan sevgisi ve meftun olduğu Türk istiklal ve hürriyet sevdasıyla yavaşça kalabalığın arasından sıyrıldı. Gerisi Kuşçubaşı Eşref Bey anlatıyor:

«…Ay bedir halindeydi. Çöl gecelerinin parlak yıldızlı semasını, zaferimizin şerefine aydınlatan ayın bu efsanevi ışıkları altında, Mehmet Akif, bu güneşi unutturacak kadar parlak çöl gecesinde sabahladı. İstasyon binasının arkasındaki hurmalığın içine çekildi. Sadece hıçkırıklarını duyuyorduk. İçli, derin hıçkırıklar….

İşte Çanakkale’ye layık o büyük destan, bu hıçkırıklar içinde meydana geldi… »

Şu Boğaz Harbi nedir? Var mı ki dünyada eşi

En kesif orduların yükleniyor dördü – beşi…

Tepeden yol bularak geçmek için Marmara’ya

Kaç donanmayla sarılmış, ufacık bir karaya.

Ne hayasızca tehaşşüd ki ufuklar kapalı

Nerde gösterdiği vahşetle «bu bir Avrupalı»

Dedirir – Yırtıcı, his yoksulu, sırtlan kümesi

Varsa gelmiş açılıp mahbesi, yahut kafesi.

«Sabahleyin, vazifesini tamamlamış fanilerin az kula nasib olan rahatlığıyla yüzüme derin derin baktı: Artık ölebilirim Eşref! dedi. Gözlerim açık gitmez!.”

4. Bir karakter Abidesi Olarak Mehmet Âkif

Akif. «haksızlık karşısında susan dilsiz şeytandır” inancındaydı. Haksızlığa tahammül ettiği ve hele yaltaklanarak menfaat peşinde koştuğu görülmemişti. Veteriner İşleri Müdür Yardımcısı görevini üstlendiği yıllarda Veteriner İşleri Müdürünün bir haksız karar ile azledilmesi üzerine görevinden istifa etti.

Kendisine bu hareketinin sebebi sorulduğunda başkasına yapılan haksızlığa tahammül etmesinin mümkün olmadığını söylüyordu. “Arkadaşıma yapılan haksızlık bana yapılmış demektir” diye 20 yıllık memuriyetine tereddütsüzce veda etmişti.

Üç buçuk soysuzun ardından zağarlık yapamam.

Hele hak namına haksızlığa ölsem tapamam.

Doğduğumdan beridir, aşığım istiklale

Bana hiç tasmalık etmiş değil altın lale

Yumuşak başlı isem, kim demiş uysal koyunum.

Kesilir belki fakat, çekmeye gelmez boynum!

Kanayan bir yara gördüm mü yanar ta ciğerim

Onu dindirmek için kamçı yerim, çifte yerim

Adam “aldırmada geç git” diyemem; aldırırım

Çiğnerim çiğnerim Hakkı tutar kaldırırım.

5. Dostluk Anlayışında Doruklaşan Âkif

Hiç kimse Âkif’in verdiği sözden döndüğünü, hangi şartlarda olursa olsun sözünden bir sapma gösterdiğini görmemişlerdi. Yakın arkadaşı Şair Mithat Cemal görevinden istifa ettiği ilk günlerde ziyaret eder. Balkan harbinin yaşandığı zor günlerde Âkif, geçimini sağlayacak yeni bir iş bulmuş değildir.

Yakın dostlarından Mithat Cemal Kuntay anlatıyor .

«Balkan Harbi başlarken, Akif Bey, yegane geçim yolu olan resmi memuriyetinden istifa etti. Kirada oturduğu evine, bir cuma günü gittim. Beş çocuğundan başka, dört çocuk daha vardı.

- Bunlar kim? dedim.

- Çocuklarım! dedi. Sonra anlattı

Âkif, Baytar Mektebinde iken bir arkadaşıyla anlaşmışlar. Kim önce ölürse, çocuklarına sağ kalan baksın! » demişler. Arkadaşı vefat etmiş Mehmet Akif’te, verdiği söze bağlı kalarak anlaşma hükmünü yerine getirmiş.

Mithat Cemal devam ediyor;

- Halbuki o zamanlar, Akif Beyin beş parası yoktu; fakat beş çocuğu vardı!

Yine çok yakın dostlarından Fatih Gökmen anlatıyor;

Akif, verdiği söze bağlı olmayanlara insan gözüyle bakmazdı. Aramızda geçen bir olayı anlatayım :Ben Vaniköy’de oturuyordum. Kendisi de Beylerbeyi’nde. Bir gün, öğlen yemeğini bende yemeyi, sonra da oturup sohbet etmeyi kararlaştırdık. O gün, öyle yağmurlu, boralı bir hava oldu ki her taraf sele boğuldu. Havanın bu haliyle karadan gelemeyeceğini tabii gördüm. Yakın komşulardan birine gittim. Yağmur, bütün şiddetiyle devam ediyordu. Eve döndüğümde ne işiteyim, bu arada, Mehmet Akif Bey sırılsıklam bir vaziyette gelmiş. Beni bulamayınca, evdekilerin bütün ısrarlarına rağmen içeri girmemiş. «Selam söyleyin» demiş ve o yağmurlu havada dönmüş gitmiş! Ertesi gün, kendisinden özür dilemek istedim.

- «Bir söz, ya ölüm veya ona yakın bir felaketle yerine getirilmezse mazur görülebilir” dedi ve benimle altı ay dargın kaldı.”

6. Mehmet Âkif’in Bilim ve Teknik Anlayışı

Mehmet Âkif, çağın geliştiği bilim ve teknik seviyesinin aynen aktarılmasını ve ülkenin bu yüksek bilim ve teknik düzeyi içinde gelişmesini her vesile ile belirtiyordu. Bilim ve tekniğin kaynağının Batı olduğunu görmüştü. Özellikle Berlin Seyahati sırasındaki gözlemleri Osmanlı toplumunun bilim ve teknik yönünden ne denli geri kaldığını fark etmişti.

İkinci Meşrutiyetle birlikte hürriyetin ilanını her şeyin çâresi gibi gören geniş bir kitle vardı. Bu kitlenin umursamaz tavırlar içinde Batının teknik ve bilim düzeyine bigâne kalışını da hayretle seyretmekteydi. Halkı bu konuda tembel, cahil ve ilgisiz buluyordu.

Bu kitlenin mutlak surette bu konularda duyarlı davranması gerektiği fikrindeydi.

Safahat’ın birinci kitabında Köse İmam isimli şiirinde bu gözlemlerini dile getiriyordu:

Bu cehalet yürümez, asra bakın: asr-ı ulûm

Başlasın terbiyeniz, ailelerden oğlum.

Sâde hürriyet ilânı ile bir şey çıkmaz;

Fikr-i hürriyeti halka hazmettiriniz biraz…

Yine Fatih Kürsüsünde isimli bölümde cehaletin ülkeyi nasıl felaketlere sürüklediğini dile getirir.

Felâketin başı, hiç şüphe yok, cehâletimiz;

Bu derde çâre bulunmaz – ne olsa – mektebsiz;

Ne Kürd elifbayı sökmüş, ne Türk okur, ne Arab;

Ne Çerkes’in, ne Lâz’ın var, bakın, elinde kitâb!

Hülâsa milletin efrâdı bilgiden mahrûm.

Unutmayın şunu lâkin : “Zaman : zamân-ı ulûm!”

Verdiği öğütler içinde zaman zaman dünyanın ahvalini, zaman zaman gelişen tekniği ve bilimi esas alır. Cehaletin en büyük felâket olduğunu belirtir.

Bir baksana gökler uyanık, yer uyanıktır.

Dünya uyanıkken uyumak, maskaralıktır.

Eyvah bu zilletlere sensin yine illet,

Ey derd-i cehalet sana düşmekle bu millet,

Bir hâle getirdin ki: Ne din kaldı, ne nâmûs,

Ey sine-i İslâm’a çöken kapkara kâbûs.

Ey hasm-ı hakiki seni öldürmeli evvel

Sensin bize düşmanları üstün çıkaran el.

Ey millet uyan ! Cehline kurban gidiyorsun.

“İslâm’ı da batsın” diye tutmuş yediyorsun.

Allah’tan utan. Bâri bırak dini elinden.

Gir leş gibi topraklara kendin gireceksen.

Lâkin ne demek bizleri Allah ile iskât ?

Allah’tan utanmak da olur ilm ile… Heyhat!

7. Meclis’te Mehmet Âkif

1920 yılının başında Mehmet Âkif Ankara’ya yapacağı seyahatini sadece damadı Ömer Rıza Doğrul ile yakın arkadaşı Eşref Edip Beylere haber verir. Kendileriyle bir sır tevdi eder gibi konuşur:

“Artık burada duracak zaman değildir. Gidip çalışmak gerekir. Halkın bizim tarafımızdan aydınlatılmasına ihtiyaç varmış. Çağırıyorlar… Ben yarın Ankara’ya hareket ediyorum. Hiç kimsenin haberi olmasın…”

Ankara yolculuğuna oğlu Emin Beyle çıkar. Emin Beyin hatıralarında belirtildiği gibi trenden iner inmez doğru Meclis’in önüne gelirler. Bu sıra bir ziyarete gitmekte olan Mustafa kemal Paşa ile karşılaşırlar. Mustafa Kemal Paşa Mehmet Âkif’i görünce yaklaşır;

“Sizi bekliyordum efendim; tam zamanında geldiniz. Şimdi görüşmek mümkün olmayacak; ben size ziyarete gelirim.”

Mehmet Âkif Ankara’ya gelince Hacı Bayram Camiinde va’za başlar. Milli Mücadeleye katkısı olabilecek şekilde bazı kentleri dolaşır ve o kentlerde vaazlar verir. Kuvâ-yı milliyenin bir İttihatçı hareketi olmadığını anlatır. Eğer vatanı kaybedersek gidecek yerimiz kalmayacağını söyler. Bu savaşın dine ve halifeye hiyanet için yapılmadığını anlatır. Aksine milli mücadelenin bir cihad olduğunu ve bu savaşa katılmanın dinen farz kılındığını aktarır.

O günlerde sözüne güvenilir en önemli İslâm büyüğü olarak Mehmet Âkif’in konuşmaları etkili olur. Burdur’dan milletvekili seçildiğini belirten mazbatasını alır. Meclis Burdur olarak mazbatayı kabul eder. Birkaç gün sonra Biga’dan mebus seçildiği haberi gelir. Meclis Biga mebusluğu mazbatasını da kabul eder. Ancak Âkif, Biga mebusluğundan istifa ederek Meclise Burdur mebusu olarak girer.

Âkif’in yaşamı elbette ki bir konferans çerçevesine sığması mümkün olmayan genişliktedir. Bu sunuşta Âkif’in özellikle uygarlık anlayışı üzerinde durulmuştur.

Dr. Yılmaz Karakoyunlu